Raadgevend referendum – ja of nee

Het referendum is nogal onderwerp van bespreking en wordt door nogal wat kiezers gezien als toetssteen van burgerbetrokkenheid. Zo in de trant van: neemt de politiek ons wel serieus.
In dit stukje wat gedachten – mijn gedachten! – over dit instrument.
1. In de gemeenteraad wordt beleid gemaakt en getoetst. Als hoogste orgaan in de gemeente worden daar beslissingen genomen. Doorgaans bij meerderheid van stemmen. Ik heb in al die jaren dat ik in de raad zat nog nooit vernomen dat de minderheid zich niet gehoord voelde. 
Debat, argumenteren, elkaar bevragen en stemmen: nieuw beleid.
2. De samenstelling van de gemeenteraad is het resultaat van verkiezingen. De raadsleden doen hun werk namens de kiezers die gekozen (kunnen) hebben aan de hand van de verkiezingsprogramma’s. Representatieve democratie.
Er is al een tijd de tendens gaande dat burgers ook tussen de verkiezingen in een rol willen spelen bij het ontwikkelen van beleid. Dat kan op een aantal manieren. Denk ik.
 De fractie kan in aanloop naar een debat hoorzittingen organiseren, politieke partijen kunnen hun achterban raadplegen, je kunt social media inzetten en je kunt een referendum houden. Dat kan op initiatief van “de” politiek, maar ook op initiatief van burgers.
3. Elk instrument heeft zijn voor en tegens. We zullen ze benoemen. Maar eerst de conclusie dat er meer instrumenten zijn dan alleen referenda, al dan niet raadgevend.
Het organiseren van hoorzittingen door elke fractie is een nogal tijdrovende aangelegenheid. Een goed alternatief is om gezamenlijk als raad hoorzittingen te houden om te weten te komen wat burgers in een bepaald dossier bezighoudt. Dat zou standaard bij grote dossiers kunnen gebeuren. Een goed voorbeeld vind ik het dossier Spoorzone. Met regelmaat kunnen burgers van zich laten horen. Valkuil is wel dat het ervaren wordt als doekje voor het bloeden of als democratische schaamlap. Van te voren moet bekend zijn, wat de reikwijdte is van inbreng van burgers. Cruciaal is dan ook het moment. Kan er wat worden ingebracht of is het niet veel meer dan informeren.
4. Het raadplegen van de achterban door politieke partijen vind ik tricky. Het is niet de eerste taak van een partij om in het kader van beleidsvorming de achterban te horen. Het risico bestaat dat de onafhankelijke status van een raadslid geweld wordt aangedaan. De fractie is de natuurlijke gesprekspartner van (het bestuur van) de partij. Een tweede overweging voor mij is dat de achterban vele malen kleiner is dan het electoraat. Het raadplegen wordt zo behoorlijk versmald.
5. Inzetten van social media kan altijd. Het heeft zijn beperkingen maar kan een waardevolle aanvulling zijn bij het nadenken over dossiers. Wel moet bedacht worden dat burgers doorgaans vanuit eigen belangen reageren – en daar is niks mis mee – maar dat een raadslid juist de verschillende belangen moet afwegen. Dat is iets wat de burger zich ook moet realiseren. Dat vraagt na een genomen beslissing verantwoording door de fractie over het ingenomen standpunt.
6. En dan het raadgevend referendum. Ik ben daar geen voorstander van en daar heb ik meerdere argumenten voor.

a. De tweedimensionaliteit (ja of nee) van een referendum past niet bij de meeste dossiers. Daar zijn ze te complex voor en vragen doorgaans nuanceringen.

b. Een weloverwogen standpunt innemen vraagt kennis nemen van de materie. Om allerlei redenen komt de burger daar begrijpelijkerwijs niet aan toe. En is daarmee afhankelijk van partijen die belang hebben bij een ja of een nee. Het Oekraïne referendum is een goed voorbeeld van voorlichting die niet helemaal paste bij de te maken keus.

c. De burger die stemt voelt zich niet verantwoordelijk voor de consequenties van zijn keus. Dat wordt niet meegenomen in de overwegingen. Eerlijker zou zijn te vragen bij een keus die duurder is dan het voorstel, dat men dan bereid moet zijn om (bijvoorbeeld) meer belasting te betalen. Dus in de vraagstelling consequenties al meenemen.

Wat te doen?
Ik ben voor het verder verbeteren van burgerbetrokkenheid. Er zijn de nodige stukken geschreven in de afgelopen jaren. Ik heb al in 2015 een inventarisatie en samenvattingen gemaakt: https://johnvanboven.com/2015/08/25/burgerbetrokkenheid-2/.
Er gebeurt te weinig mee. Onlangs heeft de commissie Remkes (staatscommissie Parlementair Stelsel) haar “marsorder” gepubliceerd: Probleemverkenning. Met veel stof om over na te denken.
Ik herhaal hier wat ik al een paar keer schreef. De wens om in Zwolle gestructureerd na te denken over de omslag van representatieve naar participatieve democratie. Hoe betrekken we burgers intensiever en consequenter bij beleidsvoorbereiding.
Ik herinner me een commissie die we Sociaal Economisch Forum noemden. Daar werd systematisch nagedacht over het versterken van de Zwolse economie.
Waarom dan nu niet een commissie/taskforce/werkgroep/denktank over democratie 3.0 (of zo iets).
Een schone taak voor de Zwolse griffie lijkt mij.

Advertenties

8 reacties

Opgeslagen onder algemeen, Zwolse politiek

8 Reacties op “Raadgevend referendum – ja of nee

  1. Klaas Jan

    Beste John,

    Dank voor je uiteenzetting. Ik ben het niet met je eens, omdat het referendum ook een vorm van een “handrem” is. Ik kan me goed voorstellen dat een volksvertegenwoordiger graag zijn handen vrij wil hebben en daar is niets mis mee in de gewone dagdagelijkse zaken. Maar wanneer een volksvertegenwoordiger niet in staat is om bij de bevolking en kiezers draagvlak te krijgen voor een zwaarwegend en voorgenomen beleid, dan is een referendum een goed middel, zonder dat het de representatieve democratie aantast. Door je open te stellen als representatieve democratie, kun je ook mensen mee krijgen. Helaas ga je daar snel aan voorbij in deze blog en breng je argumenten ter stelling die mij echt de “rillingen” geven. Een burger weet meer dan je denkt, een burger beseft ook dat er een keerzijde van de medaille is en een burger is in staat dit prima af te wegen. Mede door internet is informatie voorziening sterk verbeterd en ook het opleidings niveau is hoger. Tijdens een referendum moet je als volksvertegenwoordiger gewoon in staat zijn om de voors en tegens uit te leggen. En daar gaat het fout! Men is niet in staat op het idee te “verkopen”. Vergeet niet dat de drempel om een referendum te houden best hoog is. Kijk maar eens hoeveel referenda we hebben gehad bij voorbeeld in Zwolle en hoeveel er niet zijn door gegaan? Het laatste referendum die er niet kwam was over een beoogd AZC. Waarom hebben we geen raadgevend referendum gehouden over de koopzondag? Dit had te maken met het aantal handtekeningen; die waren er te weinig. Overigens waren dit uitstekende onderwerpen geweest voor een raadgevend referendum en ik heb mij altijd afgevraagd waarom de gemeente dit middel vooraf niet heeft ingezet? Dit had een hoop gedoe gescheeld en geeft ook kracht aan, maar dit terzijde. De nuancering van het besluit is in de basis echt niet veel anders dan het besluit in een gemeente raad. Het verschil is dat een besluit in de raad door een paar mensen genomen wordt, en een referendum dit door de grote groep wordt gedaan. De referenda die we hebben gehad, waren succesvol vanwege het grote aantal stemmers (we hebben enkel geldige referenda gehad). Dat betekend dat het onderwerp leeft onder de mensen en dat men het niet eens is met het voorgenomen beleid. Zo iets kun je zomaar naast je neerleggen. Helaas is dat wel door de landelijke politiek gedaan. Dit betekend dat je moet constateren dat politici helaas soms in een ander universum leven dan de bevolking en het daarvoor ook goed is dat er een referendum (nog) is.

    Fijne avond.
    Groet,

    .

    • Klaas Jan,
      Dank voor je uitgebreide reactie. Ik trek daaruit wel de conclusie dat we op verschillende golflengte zitten.
      Het gaat mij niet om de handen vrij te hebben, dat kun je trouwens ook niet halen uit mijn bijdrage.
      De belangrijkste punten heb ik genoemd. De burger hoeft geen afweging te maken tussen de overwegingen die zijn in te brengen. Om wat voorbeelden te noemen:
      Het gewenste referendum over de sleepwet, die tot doel had de veiligheid zo veel mogelijk te borgen, zal niet reppen over hoe dan de veiligheid beter te borgen. Daarvoor is een referendum te tweedimensionaal. Terwijl de politiek wel verantwoordelijk is voor die veiligheid. De burger zal daarover nooit ter verantwoording worden geroepen.
      Een tweede voorbeeld. Een referendum over de koopzondag kan nooit alleen maar gaan over ja/nee. In de raad moet aan de orde komen hoe om te gaan met medewerkers die liever niet op zondag werken; een ander punt: moeten kleine ondernemers beschermd worden? Die overwegingen zullen een rol moeten spelen in het debat. De overwegingen van de referendumstemmers horen/lezen we niet en kunnen in het debat dus niet worden meegenomen.
      Een voor mij belangrijk punt, ik noemde het al eerder, de referendumstemmer wordt niet verantwoordelijk gehouden voor de consequenties van zijn standpunt.
      Natuurlijk moet een raadslid in staat zijn de voors en tegens duidelijk te maken. Maar je blijft de overwegingen missen die in het debat voorafgaand aan besluitvorming een rol moeten spelen. Alsof je in de Raad niet debatteert over een dossier maar direct overgaat tot besluitvorming.
      Daarnaast, het blijft zo ben ik bang dat een raadgevend referendum ervaren wordt als een uitslag die de raad per definitie moet overnemen anders heet het dat de Raad niet luistert.

      Ik heb veel meer belang bij een overleg dat moet leiden tot een beter betrekken van burgers bij besluitvorming. Want daar ben ik glad voor, zoals ik al eerder in meerdere stukjes heb laten weten. Wat dat betreft is het referendum-instrument echt niet het enige instrument.

      De politiek leeft echt niet in een ander universum. De politiek heeft bredere afwegingen te maken dan in een referendum tot uitdrukking komt. Ik vind dat een te gemakkelijke uitspraak die geen recht doet aan de verantwoordelijkheid die politici voelen.

  2. Klaas Jan

    John,

    bedankt voor je snelle reactie. Wij verschillen inderdaad van mening op het punt van het referendum. Graag wil ik nogmaals reageren op je antwoord en ik wil daar het sleepwet referendum voor gebruiken. Ik sta er in dit onderwerp ambivalent in en heb vragen die nog niet zijn beantwoord.

    Er zijn 407 duizend mensen in Nederland die zich niet senang voelen bij de voorgenomen sleepwet inzet van de AIVD/MIVD en zij zijn zelfs zo ongerust dat men een formulier heeft ondertekend voor een referendum. De ondertekenaars hebben dit niet zo maar ondertekend en zijn erg bezorgd. Ook zij hebben in het dagelijks leven te maken met veiligheid, maar maken een afweging hoeveel veiligheid mag kosten tov privacy. Wat voor mij een grote vragen zijn, ik reis veel, dat verzamelde data (ook DNA in een geheime databank) met buitenlandse inlichtingendiensten gedeeld mag worden (ook zonder deze eerst geanalyseerd te hebben). Waarom mag informatie van mij zomaar met een andere mogendheid gedeeld worden en wat als deze data verkeerd is? Krijgen wij ook deze data van deze buitenlandse mogendheden retour wanneer wij een aanvraag doen? Dit probleem is niet tweedimensionaal, maar gaat wel probleemloos twee dimensionaal door de diverse kamers (zonder dat wijzigingen aan gedaan worden). Gezien de reactie van de heer Buma in de Volkskrant, heb ik wel een idee waar dit op uitdraait. Ik ben erg bang dat men er totaal niet aan gedacht heeft en totaal niet de consequenties van het voorgenomen besluit kan overzien en de kosten die er mee genoemd zijn?

    Met de huidige stand van IT en dat het heel normaal is om informatie te delen, heb ik niet de illusie dat veel persoonlijke informatie er al beschikbaar is. Wat mij nu alleen gerust stelt is dat deze informatie nu nog illegaal is en niet zomaar gebruikt mag worden. De politici gingen nu zonder tegenspraak akkoord en worden na de roll-out van de wet ook niet verantwoordelijk gehouden. Roel Kuiper, Peter Ester en Mirjam Bikker gingen met een slappe beantwoording zo maar akkoord? Kan ik als burger beide heren en dame ter verantwoording roepen? Er bestaat een art. 71 in de grondwet waarbij de politici onschendbaarheid genieten.

    Een “noodrem” moet er in een democratie zijn en die hebben we gelukkig (nog) steeds. Het raadgevende referendum is daar een uitstekend middel voor. Wanneer een meerderheid niets voor iets voelt, dan moet je daar ook iets mee. Blijkbaar ben je als parlement niet in staat geweest draagvlak voor een besluit te creëren of goed uit te leggen waarom iets goed is?

    • Dit is in andere bewoordingen een herhaling van zetten, althans zo beleef ik het. Toch een paar opmerkingen:
      1. In de Raad en in de Kamer wordt op basis van argumenten gedebatteerd. De uitslag van een referendum laat niet zien welke argumenten de doorslag hebben gegeven en maken het dus niet mogelijk die argumenten te proeven dan wel te weerleggen.
      2. De sleepwet is er niet voor niets. Het is de overheid die de veiligheid zoveel mogelijk moet garanderen. Bij achterblijven van adequate middelen wordt ook de overheid daarop aangesproken. Hetgeen in de wet staat zijn middelen om de veiligheid te borgen. Als men daar nee tegen zegt, moet men ook duidelijk maken wat dan voor die middelen in de plaats moet komen. Dat lees ik nergens; maar dat kan ook niet omdat een referendum daarvoor niet geschikt is. De nee-stemmers, en dat recht hebben ze, zullen niet verantwoordelijk worden gehouden voor de gevolgen van hun nee.
      3. Vanuit hun verantwoordelijkheid zal de Kamer een afweging moeten maken tussen ja tegen de sleepwet en de uitslag van het referendum. Ik weet dan wat het antwoord is en dat komt vooral omdat de gevolgen van het honoreren van de uitslag niet de verantwoordelijkheid is van de stemmer – zij zullen er niet op aangesproken worden – maar van de Kamer.
      4. Buma heeft strategisch onhandig gesproken, door op voorhand al te zeggen dat het referendum niets zal uithalen. Dat had, met het oog op de psychologie van het proces, beter na de besluitvorming kunnen gebeuren met een verantwoording van het genomen besluit.

      • Klaas Jan

        Dank voor je reactie. Om je beter te begrijpen, zou je de “verantwoordelijkheid” van een politicus kunnen omschrijven? Wat maakt een stem in een referendum totaal anders dan een stem van een politicus in een stemronde in de raad of het parlement? Het totale proces is anders, dat ben ik met je eens. Tijdens een voorafgaand debat worden er door politici argumenten besproken en tijdens dit debat kunnen zaken worden weerlegt/ aangepast. Maar wanneer het ter stemming wordt gebracht, is de stemming in de basis niet veel anders?
        Een raadgevend referendum heeft in mijn ogen enkel nut bij belangrijke en gevoelige onderwerpen en dat in de voorbereiding van een belangrijk besluit wordt gehouden. Nu wordt een raadgevend referendum achteraf gedaan, waardoor de term raadgevend eigenlijk een verkeerde naam heeft.

        • Klaas Jan

          Ik zal een kleine voorzet geven. De verantwoordelijkheid van een politicus valt lastig te omschrijven, maar komt naar voren wanneer er iets fout gaat. Bij een fout wordt er inderdaad door de burgers naar de politiek gewezen. Het curieuze is dat een politicus moeilijk verantwoordelijk gehouden kan worden. Wanneer er een fout gemaakt wordt, een ernstige fout die bijvoorbeeld de belastingbetalers veel geld kost, kan een politicus zich beroepen op onwetendheid, onvolledige informatie van het ambtelijke apparaat of het probleem doorverwijzen naar een onafhankelijke commissie (samengesteld door politici), waardoor een politicus prompt niet meer persoonlijk verantwoordelijk gehouden kan worden voor een fout. Het ergste wat er kan gebeuren is dat hij niet meer herkozen wordt of dat hij moet aftreden. Bij een referendum, zijn het de burgers die verantwoordelijk gesteld worden voor hun eigen keuzes. De indruk kan ontstaan dat ik wat zwart gallig naar de politiek kijk, maar dat doe ik niet. Het huidige systeem vind ik goed, alleen zou ik in grote beslissingen wat meer inspraak/ draagvlak willen. Daarnaast vind ik het jammer hoe er met inspraak wordt omgegaan. De manier van handelen bevorderd totaal niet het sociaal en institutioneel vertrouwen (slechts 31% van de bevolking heeft vertrouwen in de politiek en het cijfer is dalende) van de burgers/kiezers. Juist het verbeteren van het vertrouwen lijkt mij één van de onderwerpen waarom iemand in de politiek gaat.

          • Het punt is dat mijn reactie zal gestaan uit punten die ik al aan de orde heb gesteld.
            Maar daarnaast. Als de veiligheid daadwerkelijk wordt aangetast met nare gevolgen, dan wordt de politiek daarvoor verantwoordelijk gehouden. Hoe je het ook wendt of keert. Terwijl het eigenlijk de stemmers zijn die hebben gezegd geen sleepwet.
            Omdat de politiek verantwoordelijk is, voorspel ik dat zij zich laten leiden door hun eigen overwegingen. Een referendum is totaal ongeschikt voor zulke complexe zaken met een diversiteit aan nuanceringen.
            We doen er beter aan na te denken over een betere manier om burgers te betrekken bij beleidsvorming.
            Er is genoeg literatuur.

  3. Pingback: Referendum – nog even | john van boven

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s